08/09/2020 Philippe Lacadée 339

Το υποκείμενο των μαθησιακών δυσκολιών

ένα κλινικό περιστατικό

Τον Μιχάλη τον γνώρισα στο κέντρο που εργάζομαι. Έχουμε κάνει 8 συνεδρίες. Πρόκειται για ένα παιδί 7,5 χρονών, ο οποίος φοιτά στην Β’ δημοτικού. Το αίτημα των γονιών του ήταν μαθησιακός έλεγχος, καθώς εμφάνιζε δυσκολίες στην ορθογραφία, στην επίλυση προβλημάτων στα μαθηματικά, στην κατανόηση σύνθετων εντολών στις σχολικές ασκήσεις κι έκανε κάποιες αντικαταστάσεις γραμμάτων.

Οικογενειακό ιστορικό

Ο Μιχάλης είναι το πρωτότοκο παιδί της οικογένειας. Έχει μια μικρότερη κατά δυο χρόνια αδερφή που πηγαίνει στο νηπιαγωγείο, η οποία επίσης παραπέμφθηκε για εργοθεραπευτική αξιολόγηση.
 
Ο πατέρας του παιδιού είναι ορκωτός λογιστής και ταξιδεύει συχνά στα Βαλκάνια λόγω επαγγελματικών υποχρεώσεων.
 
Η μητέρα είναι τεχνολόγος ακτινολόγος. Συχνά εργάζεται τα βράδια και τα δυο παιδιά περνούν πολλές ώρες στο σπίτι της μητρικής γιαγιάς.
 
Σύμφωνα με το ιστορικό, η μητέρα προ διετίας επισκέφτηκε ψυχίατρο λόγω κατάθλιψης και πήρε αγωγή. Μεταξύ τους οι γονείς είχαν τότε διαπροσωπική κρίση. Στην παρούσα φάση η μητέρα δηλώνει πως είναι καλά.

Ιστορικό των μαθησιακών δυσκολιών

 Ο Μιχάλης εξετάστηκε στο Παίδων Πεντέλης και προτάθηκε πρόγραμμα ειδικής διαπαιδαγώγησης, εργοθεραπείας και λογοθεραπείας. 
 
Την ίδια περίοδο εξετάσθηκε στο κέντρο που εργάζομαι, πραγματοποιήθηκαν τεστ διερεύνησης μαθησιακών δυσκολιών, νοημοσύνης, αξιολόγηση από λογοθεραπευτή κι εργοθεραπευτή.

Μαθησιακή εικόνα

Στην πρώτη μας συνάντηση με τον Μιχάλη για τη διερεύνηση μαθησιακών δυσκολιών, είδα ένα παιδί πολύ συνεσταλμένο και μαζεμένο, το οποίο δεν χαμογελούσε εύκολα. Ήταν ωστόσο επικοινωνιακός και συνεργάσιμος. Φαινόταν το μεγάλο άγχος του, βαριανάσαινε συνέχεια, καθ’ όλη τη συνεδρία. Ήθελε να τα καταφέρει και ρωτούσε σε κάθε δραστηριότητα επεξηγηματικά.
 
Παρατηρήθηκαν κάποιες μικρές δυσκολίες στην ανάγνωση, στην ορθογραφία και κάποιες αντικαταστάσεις γραμμάτων. Στην ερώτηση για το αγαπημένο του ζώο, ζωγράφισε ένα παρακόντα τρομακτικό με μυτερά δόντια. Του εξήγησα ότι η ερώτηση ήταν για το αγαπημένο του κι απάντησε ότι νόμιζε ότι τον ρώτησα το πιο τρομακτικό ζώο. Η αντιληπτική του ικανότητα παρέπεμπε σε παιδί με δυσκολίες κατανόησης, κάτι που δεν συμβάδιζε με το νοητικό του δυναμικό, το οποίο βρίσκεται στα μέσα φυσιολογικά επίπεδα. Ενίοτε έδειχνε να μην κατανοεί απλές ερωτήσεις. Φαινόταν συνεργάσιμος αλλά και ταυτόχρονα αποσυρμένος συναισθηματικά,.
 
Ο Μιχάλης εμφάνιζε δυσκολίες που αφορούσαν στην τοποθέτησή του στο χώρο, όπως το να διαχωρίσει το δεξί από το αριστερό του χέρι. Γράφει κάποια γράμματα καθρεφτικά, ενώ όλα τα γράμματα κι οι αριθμοί γράφονται με αντίθετη φορά. Ενίοτε δεν τηρεί τα όρια ανάμεσα στις λέξεις, με αποτέλεσμα να μην διαχωρίζονται. Στην αίθουσα της εργοθεραπείας, η οποία είναι γεμάτη παιχνίδια, μονόζυγο και μπάλες, κι ενώ έδειχνε ενδιαφέρον να εμπλακεί σε μια κινητική δραστηριότητα (αιώρηση, αναρρίχηση) δε δοκίμαζε να παίξει, λόγω έντονου φόβου.
 
Στη δεύτερη συνεδρία πάλι υπήρχε έντονο άγχος, το παιδί βαριανάσαινε αμίλητο κι είχε σηκωμένους τους ώμους. Τον ρώτησα αν πονάει η πλάτη του και μου απάντησε ότι συνέχεια πονάει η πλάτη και το κεφάλι του. Στην αίθουσα αναμονής ρώτησα τη μητέρα αν κοιμάται καλά ο Μιχάλης, γιατί είχε μαύρους κύκλους γύρω από τα μάτια του. Μου απάντησε πως δυστυχώς δεν κοιμάται καλά τελευταία, καθώς η αδερφή του έχει πολλές φοβίες και καταφεύγει στο κρεβάτι του για να ηρεμήσει και να κοιμηθεί, αλλά του Μιχάλη ο ύπνος αναστατώνεται τελικά. Στην ερώτησή μου γιατί η αδερφή του πηγαίνει στον Μιχάλη και οι γονείς πού βρίσκονται, η μητέρα ήταν αμήχανη και απάντησε ότι η μικρή έτσι προτιμά.

Εξέλιξη των συνεδριών

Στην τρίτη συνάντηση του πρότεινα να διαλέξει ένα παιχνίδι. Φάνηκε ξαφνιασμένος και συγκρατημένος πάλι. Με ρώτησε αν θα κάνουμε μάθημα και του απάντησα ότι δεν με ενδιαφέρει το μάθημα αλλά εκείνος, να μην έχει πονοκεφάλους. Με κοίταζε απορημένος και σοβαρός. Στην επόμενη συνάντηση μας πάλι του είπα το ίδιο, παίξαμε και μου είπε ότι δεν έχει πονοκέφαλο. Η αλλαγή στη στάση του παιδιού νομίζω έγινε όταν έδειξα ενδιαφέρον για εκείνον, τον πήρα στα σοβαρά. Ανακουφίστηκε από τους συνεχείς πονοκεφάλους, απευθυνόμενος σε έναν Άλλον που τον άκουσε, νοιάστηκε για τη δυσφορία του. Αυτό που λειτούργησε ήταν όταν αναγνώρισα τον πονοκέφαλο ως σύμπτωμα που χρειάζεται θεραπεία. Ανταποκρίθηκε άμεσα αν και με συστολή. Ζωήρεψε το βλέμμα του, ζωντάνεψε το απολιθωμένο σώμα του κι άρχισε σταδιακά να παίζει και να μιλάει για τα πράγματα που τον δυσκολεύουν.
 
Του άρεσε πολύ μια ζωγραφιά μου με τον Μπομπ Σφουγγαράκη και τον Πάτρικ, στην οποία είχα βάλει διαφορετικά χρώματα από αυτά που έχουν. Επίμονα με ρωτούσε πώς την έκανα. Όταν του τη χάρισα φάνηκε για πρώτη φορά χαρούμενος, ζωντανός, ένα υποκείμενο άξιο να του χαρίσουν κάτι. 
 
Στην προτελευταία μας συνάντηση μου είπε ότι κοιμάται πλέον κανονικά, δεν έχει πόνους στο κεφάλι και στην πλάτη. Συναρμολόγησε πολύ χαρούμενος κι ομιλητικός ένα τρένο και μου ζητούσε να τον βοηθήσω. Η μητέρα με ενημέρωσε πως τρεις μέρες πριν πήγαν εκτάκτως στο Παίδων, γιατί ο Μιχάλης της παραπονιόταν για έντονο πονοκέφαλο, έγιναν οι εξετάσεις κι η γιατρός του είπε πως είναι καλά. Έκτοτε μειώθηκαν οι πονοκέφαλοι.
 
Στην τελευταία μας συνάντηση, μου μίλησε για ένα παιδάκι που τον χτύπησε και του είπε ότι δεν ξέρει γράμματα. Μου είπε ακόμα ότι του φωνάζει ο πατέρας του κι ο ίδιος τον φοβάται. Επίσης ότι τον πονάει το κεφάλι του όταν φτιάχνει κείμενο μεγάλης έκτασης κι όταν συναρμολογεί lego. Ενθουσιασμένος μίλησε για το κολυμβητήριο, καθώς και για τη δυσκολία του να μάθει την προπαίδεια. Ο μπαμπάς του λέει πως εφόσον δεν έχει πονοκεφάλους, πρέπει να κάνουμε μάθημα. Ο Μιχάλης είναι πολύ γλυκό και συμπαθητικό παιδί. Θέλει πολύ να έρχεται στις συναντήσεις μας. 

Ο οικογενειακός αστερισμός

Ο πατέρας, τον οποίο έχω συναντήσει δυο φορές στην αίθουσα αναμονής, φαίνεται ένας άνθρωπος ανέκφραστος, μιλάει με πολύ δυνατή φωνή για το πόσο καλός και όμορφος είναι ο Μιχάλης. Το αποτέλεσμα είναι ότι όλοι τον κοιτούν, ο Μιχάλης έχει κατεβασμένο το κεφάλι κι όταν το σηκώνει, έχει σοβαρό και φοβισμένο βλέμμα.
 
Η μητέρα, στις δυο συναντήσεις μας στον χώρο αναμονής μιλάει χαμηλόφωνα και δείχνει πολύ κουρασμένη κι υποτονική. Μαζί της το παιδί δεν δείχνει φόβο.
 
Νομίζω ότι είναι χρήσιμο να αναφερθούν κάποια στοιχεία για την αδερφή του Μιχάλη, την Ναταλία, η οποία κάνει εργοθεραπεία. Το παιδί αυτό ως μωρό εμφάνισε υπερτονία στα άκρα, έκανε φυσιοθεραπεία κι έπειτα χειρουργήθηκε 16 μηνών. Φέτος παραπέμφθηκε στο Παίδων λόγω δυσκολιών στην πλευρίωση, στον προσανατολισμό στο χώρο και στον χρόνο. Εμφανίζει επίσης δυσκολία στην κατευθυντικότητα των αριθμών. Σύμφωνα με την εργοθεραπεύτρια «είναι πολύ γλυκιά αλλά φοβισμένη σε σχέση με το κινητικό παιχνίδι, καθώς ανησυχεί ότι δεν θα τα καταφέρει. Μιλάει πολύ για τις φοβίες της αλλά όχι μόνο και χρειάζεται οριοθέτηση αλλιώς χάνεται μέσα σε όλα αυτά που την απασχολούν. Αναφέρει ότι «οι γονείς μαλώνουν πολύ και φωνάζουν στο σπίτι».
 
Πρόσφατα, στη μηνιαία διεπιστημονική συνάντηση προσωπικού, η παιδοψυχίατρος συμφώνησε να συνεχίσω την ψυχολογική υποστήριξη του παιδιού, πρότεινε να μπει σε θεραπεία η αδελφή του και παράλληλη συμβουλευτική γονέων. Πολύ πρόσφατα έγιναν αποδεκτές οι προτάσεις και είναι όλα σε εξέλιξη. 

Ερωτήματα

Ένα θέμα πολύ σοβαρό που τίθεται με τα παιδιά που παραπέπονται για μαθησιακή αξιολόγηση, είναι πώς οι ειδικοί εμμένουν στις συγκεκριμένες δυσκολίες, παραβλέποντας άλλους παράγοντες σχετικούς με την ατομική ιστορία κάθε υποκειμένου.
 
Στην παρούσα βινιέτα, είναι αξιοσημείωτο πως οι γονείς κινητοποιήθηκαν για τα δυο παιδιά, εφόσον πρόκειται για κάτι που άπτεται της σχολικής τους συμμόρφωσης κι απόδοσης. Πρόκειται για δυο αδέρφια που εμφανίζουν σωματικά συμπτώματα, άγχος, φοβίες. Οι γονείς, βιάζονταν να θέσουμε εξαρχής το τέλος των συνεδριών μας, καθορίζοντας την ολοκλήρωση των στόχων. 
 
Στην κλινική με τα παιδιά, είναι ενδιαφέρον ότι παρόλο που εμφανίζουν συμπτώματα, τα οποία απευθύνουν στον Άλλο για να τα ακούσει, συχνά, μπαίνουν γρήγορα σε μια διαλεκτική. Τα πράγματα ενίοτε είναι πιο ρευστά, σε αντίθεση με τους ενήλικες και όπως στην περίπτωση του Μιχάλη, υπάρχει άμεσα κάποια σημαντική αλλαγή.
 
Στέλλα Στελετάρη
 

Οι παρατηρήσεις και η συζήτηση με τον Philippe Lacadée

Φιλίπ Λακαντέ: Θα πω δυο λόγια για αυτήν τη βινιέτα. Αυτό που εντυπωσιάζει καταρχάς είναι η σαφήνεια και η απλότητα της παρουσίασης. Και το γεγονός επίσης ότι έχουμε να αντιμετωπίσουμε κάποια ανησυχία των γονέων, οι οποίοι βεβαίως θέτουν το ζήτημα όπως μπορούν. Αποδεικνύετε πολύ ωραία εδώ ότι έρχονται για μια αξιολόγηση των μαθησιακών δυσκολιών. Είναι ένα παιδί που έχει τη δυνατότητα χάρη στο ταλέντο της Στέλλας, να αποδεικνύει πως εν αγνοία του είναι αιχμαλωτισμένο μέσα σε ένα αίτημα αξιολόγησης και δεν αντιστοιχεί στο πρόγραμμα που θέλουν να βάλουν για εκείνον, που είναι να μαθαίνει όπως πρέπει.
 
Θα μπορούσαμε να πούμε εδώ ότι θα αρκούσε να δει κανείς κάποιον εκπαιδευτή, έναν παιδαγωγό, ώστε να μην μπορέσουμε να δούμε το πρόβλημα. Και η Στέλλα το λέει πολύ ωραία, τι κάνει εκείνη; Στη διάρκεια της πρώτης συνεδρίας αξιολογεί το παιδί, το ανακαλύπτει, ανακαλύπτει ένα ανθρώπινο ον. Και τι είναι πάνω απ΄όλα ένα ανθρώπινο ον; Είναι ένα σώμα που είναι παρόν, που φαίνεται αρκετά επιφυλακτικό, που είναι αναδιπλωμένο στον εαυτό του και που δεν χαμογελάει εύκολα.
 
Η κλινική του χαμόγελου! Στα γαλλικά θα μπορούσαμε να πάμε πιο πέρα: από το πώς να χαμογελάσει στο πώς να ανοιχτεί στον Άλλο (sourir-s’ouvrir). Και έρχεται η διάγνωση. Πέρα από τη μαθησιακή αξιολόγηση, να ένα μικρό σώμα που φαίνεται ότι το αγγίζει το άγχος. Το άγχος, το οποίο συνοδεύει μια ανάσα, μια αναπνοή που είναι θορυβώδης. Και βλέπουμε ότι το ζήτημα θα τεθεί σε μια άλλη λογική. Και νομίζω ότι μετά έρχεται ένα θαύμα. Τον ρωτάει και δεν ξέρουμε ακριβώς γιατί, πρέπει να της μιλήσει για το ζώο που προτιμά, για το αγαπημένο του ζώο. Τον 21ο αιώνα είναι εφικτό, την ώρα που όλοι πρέπει να αξιολογηθούν, είναι λοιπόν δυνατόν να συναντήσει κανείς κάποια που πολύ γλυκά θα σε ρωτήσει ποιο είναι το αγαπημένο σου ζώο. Και τότε αναδεικνύεται αυτό που, όπως έλεγε ο ποιητής ο Μπωντλέρ, βρίσκεται στην καρδιά του ανθρώπινου όντος, η παρεξήγηση. Η θεμελιώδης παρεξήγηση. Τον ρωτάει ποιο είναι το αγαπημένο του ζώο κι το παιδί ζωγραφίζει ένα παρακόντα. Ένα τρομακτικό ζώο. Λέτε ότι δεν είχε καταλάβει, αλλά είχε τελείως καταλάβει. Κατάλαβε αυτό που λέει ο Λακάν στο 4ο Σεμινάριο που τιτλοφορείται «Η σχέση αντικειμένου» και που βρίσκεται στην αρχή, στη βάση της φαινομενολογίας της φοβίας. Μη ξεχνάτε ότι φοβία σε αυτήν την οικογένεια είναι κάτι σημαντικό. Ε, λοιπόν, το ζώο, αυτό που αγαπάμε περισσότερο, είναι αυτό που φοβόμαστε περισσότερο. Έτσι ακριβώς είναι φτιαγμένο το ανθρώπινο ον, αυτό που φοβάται είναι αυτό που επιθυμεί.
 
Πώς μπορεί κάποιος να το αξιολογήσει αυτό; Αυτό που φοβάμαι είναι αυτό που επιθυμώ! Βέβαια θα μπορούσαμε να σκεφτούμε ότι δεν κατάλαβε. Όμως, το ασυνείδητο δεν δίνει δεκάρα, είχε καταλάβει πολύ καλά. Τον παρακόντα είναι την ίδια ώρα αυτό το ζώο που φοβάται και που το τρομάζει. Εγώ νομίζω ότι είναι πολύ ενδιαφέρον ότι ήδη από αυτήν την πρώτη συνεδρία, ανοίγει ένα πολύ συγκεκριμένο πεδίο, που είναι διαφορετικό από το πεδίο που οι γονείς ή ο άλλος της εκπαίδευσης/της παιδαγωγικής θα ήθελε να θεσπίσει.
 
Η Στέλλα συνεχίζει με την ευαισθησία της στην παρουσία του σώματος του άλλου. Ακολουθεί τη λογική ενός σώματος που αναπνέει και θορυβεί αναπνέοντας. Σαν η αναπνοή να ήταν κάτι που είχε σχέση με την ομιλία και δεν μπορούσε να ειπωθεί.
 
Και τότε παρατηρεί ότι σηκώνει λίγο τους ώμους το παιδί. Κι αυτό δείχνει ότι μπορούμε κι εμείς να ενδιαφερθούμε για τη συμπεριφορά. Παρατηρούμε ένα σώμα, το οποίο έχει μια συμπεριφορά. Μόνο που ο Λακάν μας έχει μάθει να διαβάζουμε τη συμπεριφορά σαν να πρόκειται για παντομίμα. Σαν να υπήρχε ένα κείμενο, που το παιδί δεν μπορεί να αποκωδικοποιήσει και αν στην συμπεριφορά του εμφανίζεται ο θόρυβος της αναπνοής, οι ώμοι που ανασηκώνονται κάπως, πρόκειται για την παντομίμα ενός κειμένου που ο αναλυτής πρέπει να αποκωδικοποιήσει/να διαβάσει. Αυτό του προτείνει η Στέλλα. Του προτείνει μία δυνατότητα, να μεταφράσει σε λέξεις, βλέπει ότι οι ώμοι που είναι κάπως ανασηκωμένοι, γράφουν ή είναι το σημάδι προς ανάγνωση. Αφού το παιδί δεν μπορεί να τα καταφέρει μόνο του, του προτείνει εκείνη μία πιθανή μετάφραση. «Μήπως σε πονάει η πλάτη σου;» κι απαντάει «ναι, όχι μόνο με πονάει η πλάτη, αλλά με πονάει και το κεφάλι». Τότε μπαίνουμε σε μια άλλη δυνατότητα παρέμβασης. Όμως παρατηρεί επιπλέον ότι έχει μαύρους κύκλους στα μάτια. Αφετηρία της είναι η σκέψη ότι όταν έχουμε μαύρους κύκλους δεν έχουμε καλά κοιμηθεί. Βλέπετε ότι κι εμείς ενδιαφερόμαστε για αυτό που βλέπουμε. Ενδιαφερόμαστε για το σώμα, τη συμπεριφορά κι εκεί το παιδί εξηγεί, ξέρει για τη φοβία γιατί η αδερφή του έχει μια φοβία. Όχι μόνο έχει μια φοβία η αδερφή του αλλά έρχεται στο κρεβάτι του να κοιμηθεί μαζί του.
 
‘Ένα σχόλιο ακόμα, δεν θα πω περισσότερα. Αλλά αυτό που μου φαίνεται ενδιαφέρον είναι ότι θεωρεί ότι με αφετηρία αυτές τις δυο συνεδρίες, υπήρξε μια αλλαγή. Βλέπουμε εδώ ότι το παιδί τη ρωτάει «θα κάνουμε μάθημα;», «θα κάνεις επιτέλους αυτό για το οποίο είσαι εδώ», δηλαδή να γίνει ένα μάθημα, ώστε να αξιολογηθεί. Και εδώ είναι φοβερή γιατί του λέει ότι «αυτό δεν με ενδιαφέρει καθόλου». Οι γονείς ασχολούνται, έρχονται και θέλουν κάποιος να το δει το παιδί, να το αξιολογήσει κι εσείς λέτε ότι αυτό δεν με ενδιαφέρει καθόλου. Ένας φοβικός, ένας μικρός φοβικός, θα σας φοβηθεί. Θα σκεφτεί « μα τι θέλει από μένα;» «όχι;»
 
Στέλλα Στελετάρη: το είπα γλυκά και με κοίταξε σοβαρός κι απορημένος, αλλά για πρώτη φορά με κοίταξε.
 
Φ. Λ.: Γιατί του λέτε ότι αυτό που με ενδιαφέρει, συμβαίνει στο μυαλό σου, στο κεφάλι σου μέσα. Αυτό που καταφέρατε είναι ότι πετύχατε τη συγκρότηση ενός συμπτώματος. Σε δυο συνεδρίες συγκροτήθηκε το σύμπτωμα που κάνει έτσι ώστε κατά βάθος, εσείς που σας απασχολούσε η δυσφορία του. Όμως κάνατε κι ακόμα κάτι περισσότερο, ότι τα καταφέρατε να γίνετε ο αποδέκτης αυτών των πονοκεφάλων. Σχετικά με ότι έλεγα προηγουμένως είναι ότι επιτύχατε με δυο συνεδρίες συνομιλίας, να κάνετε έτσι ώστε οι πονοκέφαλοι να μπορούν να απευθυνθούν. Ένας τόπος λοιπόν όπου απευθύνεται το βάσανό του, πέρα από το βασανισμό της μάθησης. 
 
Λέτε λοιπόν ότι θα προσπαθήσουμε να ξεκινήσουμε με βάση αυτό. Τι μας αποδεικνύει ότι το παιδί δέχτηκε, ότι είπε ναι. Συγκατατέθηκε. Εκείνος που στην αρχή δεν χαμογελούσε, ξαφνικά αυτό που συνειδητοποιείτε δεν είναι μόνο ότι το βλέμμα του γίνεται πιο ζωντανό αλλά και ότι το σώμα του ζωντανεύει. Επίσης αρχίζει να παίζει και να μιλάει για πράγματα που τον δυσκολεύουν. 
 
Μετά έρχεται η συνεδρία με  τις ζωγραφιές, ο Μπομπ ο Σφουγγαράκης και ο Πάτρικ, δεν ξέρουμε τι ακριβώς συνέβη, όμως σίγουρα κάτι συνέβη για αυτό το παιδάκι. Μπορείτε να πείτε πολλά πράγματα. Κάτι τον παραξένεψε.
 
Στ. Στ.: τον παραξένεψε που είμαι μεγάλη και ξέρω τον Μπομπ. Του αρέσει πολύ.
 
Φ.Λ. : Αυτό είναι η εγκαθίδρυση του υποκειμένου που υποτίθεται ότι ξέρει. Να λοιπόν ένα παιδί που νομίζει ότι βρήκε πάλι έναν ενήλικα ο οποίος είναι χαζός όπως γίνεται με τους ενήλικες, συναντάει κάποιον που ξέρει πώς να κάνει αυτόν που τον ίδιο τον παθιάζει, δηλαδή τον Μπομπ τον Σφουγγαράκη και τον Πάτρικ. Επίσης, δεν το λέτε αλλά φτιάξατε με άλλα χρώματα, που είναι πολύ ωραία, που τον εντυπωσίασαν και του δείξατε πώς εσείς τα καταφέρνετε με τον Μπομπ τον Σφουγγαράκη, αφού σας ρωτάει πώς τα κατάφερες και το έφτιαξες αυτό, δηλαδή υποθέτει ότι ξέρετε πώς να τα καταφέρετε με τον Μπομπ τον Σφουγγαράκη. 
 
Είναι πολύ σημαντικό κανείς να συναντάει στη ζωή ανθρώπους, οι οποίοι τα καταφέρνουν καλύτερα με αυτό που εσείς νομίζετε ότι τα καταφέρνετε καλά. Κι εδώ έρχεται ένα μικρό ερώτημα. Όταν ήμουνα λοιπόν νέος, ειδικευόμενος ψυχίατρος και ασχολιόμουν με τα παιδιά, όταν άκουγα την Φρανσουάζ Ντολτό στο ραδιόφωνο, μας μάθαινε λοιπόν, το παιδί κάνει μια ζωγραφιά, πρέπει να την κρατήσουμε, κυρίως να μην του την δώσουμε, είναι κάτι από τον ίδιο που πρέπει να παραμείνει. Και να ξαφνικά που η Στέλλα, τον Μάιο του 2014, αποφασίζει να του δώσει τη ζωγραφιά, γιατί αποφασίζει ότι είναι ένα υποκείμενο που αξίζει να του δώσει κανείς κάτι. Μπορείτε να μας το εξηγήσετε αυτό; Τι συνέβη Στέλλα;
 
Στ. Στ.: Ήταν δική μου ζωγραφιά.
 
Φ.Λ. : Ναι, την δώσατε, είναι μια ανταλλαγή...
 
Στ.Στ.: όχι, όχι, του την έδωσα πριν κάνει εκείνος ζωγραφιά, γιατί ήταν η πρώτη στιγμή που τον είδα τόσο ενθουσιασμένο και ζωντανό. Πρώτη φορά είχε παθιαστεί με κάτι.
 
Φ.Λ. : Λέμε εδώ ότι είμαστε όλοι σύμφωνοι με αυτό που έκανε η Στέλλα, γιατί είναι μια ερμηνεία επί πράξει, καθώς επικυρώνει το γεγονός. Αυτό λοιπόν τι προκαλεί, τι προκύπτει από αυτό; Αυτό λοιπόν που ακολουθεί  είναι ότι όχι μόνο κοιμάται καλά, δεν τον πονάει πια ούτε το κεφάλι του ούτε η πλάτη του, αλλά κυρίως ότι έχει συναντήσει κάποιον, ο οποίος θα τον βοηθήσει να συναρμολογήσει ένα τρένο, να ενώσει τα βαγόνια. 
 
Πρόκειται για μία μικρή μεταφορική μετατόπιση, ως προς την πράξη, η οποία έλαβε χώρα. Δηλαδή, κρατώ τη ζωγραφιά σου, σου δίνω τη δική μου και βλέπουμε πώς μετατοπίζεται κάτι στη συνέχεια, ώστε να μπορέσει να φτιάξει ένα τρένο. Κυρίως εδώ αναδύεται ένα αίτημα. Ένα αίτημα, ζητάει βοήθεια για να μάθει πώς μπορούμε να συναρμολογήσουμε τα βαγόνια της ζωής. Υπάρχουν ένα σωρό πράγματα που θα μπορούσαμε να προσθέσουμε αλλά αυτό που βρήκα ενδιαφέρον είναι ότι στην πραγματικότητα η άρθρωση τοποθετείται στο επίπεδο της παρουσίας της μικρής του αδερφής. Υπάρχει μια αδερφούλα λίγο πιο μικρή που είχε προβλήματα ιατρικά στην αρχή της ζωής της. Γιατί αυτό που βλέπουμε εδώ είναι πώς για να μπορεί το τρένο της οικογένειας να λειτουργεί. Θα μπορούσαμε να σκεφτούμε ότι ο πατέρας είναι η ατμομηχανή, που θα ‘βαζε τα βαγόνια σε λειτουργία. Όμως εδώ σε αυτήν την οικογένεια υπάρχει κάτι το ιδιαίτερο. Ένα βαγόνι το οποίο δεν λειτούργησε όπως έπρεπε. Ένα κοριτσάκι που είχε σοβαρά προβλήματα κι αυτό σίγουρα είχε επιπτώσεις στη μητέρα, για την οποία μαθαίνουμε ότι είχε κατάθλιψη. Είναι πάντα πολύ δύσκολο για μια μητέρα να έχει ένα παιδί πολύ άρρωστο. Αυτό έχει επιπτώσεις στα άλλα παιδιά. Κι εδώ βλέπουμε πώς το κοριτσάκι, δε βρίσκει τη σωστή ατμομηχανή το βράδυ για να κοιμηθεί. Κι αυτό εκπλήσσει γιατί λέτε γιατί δεν πηγαίνει η αδερφή στους γονείς. Γιατί αυτό το κοριτσάκι το φοβικό, έρχεται στο κρεβάτι του αδερφού της. 
 
Κάτι δεν λειτουργεί καλά εδώ. Πόσο μάλλον που μαθαίνουμε ότι ο πατέρας, όταν τον βλέπουμε με τον γιό του, λέει ότι «ο γιος μου είναι όμορφος». Θυμάμαι την ιστορία του Λακάν όταν συνάντησε τον φιλόσοφο Ντεριντά. Λοιπόν δεν πρέπει να το επαναλάβετε γιατί ο Λακάν δεν λέει ότι είναι ο Ντεριντά. Μια μέρα λέει ο Ντεριντά στον Λακάν «δεν καταλαβαίνω (είναι στο άρθρο les sujet suppose…). Βλέπει τον Ντεριντά και τον γιό του στην αγκαλιά της γυναίκας του Ντεριντά. Του λέει λοιπόν «είσαι όμορφος» κι ακούει τη φράση του παιδιού που λέει «είμαι ένας κλέφτης της ζωής». Και λέει ότι περισσότερο από το να πει στη μητέρα είσαι εσύ που είσαι όμορφη και εσένα επιθυμώ, λέει αυτό στο παιδί, ότι είσαι όμορφος. Και λέει ο Λακάν ότι ξαφνικά το παιδί ταυτίζεται με έναν μικρό φαλλό. Η φράση ότι κλέβω, κάνω απατεωνιές ως προς τη ζωή. 
 
Νομίζω ότι αυτός ο πατέρας, βλέπουμε καλά πώς το σύμπτωμα του παιδιού, δηλαδή οι πονοκέφαλοι, είναι σε θέση αλήθειας, δηλαδή στη θέση της αλήθειας του ζεύγους των γονέων. 
 
Είχε λοιπόν προσφέρει τον εαυτό του για να αντιμετωπίσει την φοβία της αδερφής του, γιατί είχε σίγουρα διακρίνει ότι υπήρχε κάτι σε αυτήν την οικογένεια, που κάνει ώστε η άρθρωση της αλήθειας του γονεϊκού ζεύγους  δεν ήταν απαραίτητα προσβάσιμη. Και αυτό που φαίνεται ενδιαφέρον είναι ότι με βάση αυτό το παιχνίδι το οποίο προτείνει δηλαδή πως να συναρμολογηθούν τα βαγόνια του τρένου, θα χρειαστεί να εργαστεί πάνω σε αυτό το ζήτημα. Δηλαδή «το είδος του πατέρα που έχω», αντί να σκέφτεται ότι «είμαι εγώ που είμαι όμορφος και ευγενής», τελικά ήταν ένας τρόπος να λέει στο γιό του να είσαι καλός κι ευγενικός, όμορφος. Βλέπουμε εξάλλου τι είναι αυτό που προκαλεί στο παιδί. Όταν ο πατέρας το λέει, το παιδί κατεβάζει το κεφάλι και φοβάται γιατί, γιατί ο πατέρας το συρρικνώνει σε έναν νεκρό φαλλό, να είσαι όμορφος.
 
Έχει πολύ ενδιαφέρον και το δείχνετε πολύ ωραία, δηλαδή πώς υπάρχει εδώ κάτι για αυτό το παιδί και χάρη σε σας θα μπορέσει, θα χρειαστεί να μείνει. Δηλαδή ταυτόχρονα, όχι μόνο να μην ασχολείται και μάλιστα να μην ταυτίζεται με την φοβική του αδελφή, με κόστος να έχει πονοκεφάλους, αλλά να σηκώσει το κεφάλι για να μιλήσει. Κι αυτό δεν μπορεί να γίνει, παρά επειδή εσείς ξεχωρίσατε από την διατύπωση την πατρική, του πατέρα. Γιατί θα μπορούσατε να ‘χατε πει, ας βασιστούμε στη λειτουργία του πατέρα, που είναι «να εργαστείς σωστά και να είσαι καλός, ευγενής». Εσείς ενδιαφερθήκατε για κάτι άλλο, δηλαδή την κρυφή όψη που βλέπουμε πολύ ωραία να περιγράφετε, όταν του λένε να είσαι όμορφος κι ευγενικός ή να μαθαίνεις σωστά και να αξιολογείσαι, αυτός δεν τα καταφέρνει και κατεβάζει το κεφάλι και είναι σοβαρός. Κι εσείς ασχολείστε, ενδιαφέρεστε για αυτήν τη σοβαρότητα και το φόβο που δείχνει. Κι αυτό δείχνετε πραγματικά με πολύ ωραίο τρόπο. Του δείχνετε ενδιαφέρον στο γεγονός, ότι ενώ τον πονάει το κεφάλι του, σκύβει το κεφάλι. Ενώ λοιπόν συμβαίνει αυτό, θα του επιτραπεί να αποκωδικοποιήσει τους πονοκεφάλους, να τον βάλετε σε βαγόνι, σε ατμομηχανή και δεν είναι απαραίτητο ο πατέρας, αλλά η ατμομηχανή συνομιλίας μαζί σας  και για αυτό ο Λακάν, όταν μιλάει για την αποστολή του πατέρα είναι ακριβώς αυτό, να διδάξει τη συνομιλία. Δε ζητάμε από τον πατέρα να λέει στο γιό του «είσαι όμορφος και καλός. Για αυτό κι ο Φρόιντ επινόησε έναν τόπο, ο Φρόιντ ο οποίος φοβόταν τα τρένα, έναν τόπο που πράγματι ένα υποκείμενο μπορεί να μιλήσει για την επιθυμία, δηλαδή την δικιά του ατμομηχανή, για να βάλει μπροστά το τρένο της ζωής του. Σας ευχαριστώ.
 
Στ. Στ: κι εγώ σας ευχαριστώ!

Συζήτηση με το κοινό

-Πείτε μας περισσότερα για τη μητέρα
 
Στ.Στ.: έγιναν δυο συνεδρίες συμβουλευτικής με την μητέρα με μια συνάδελφο και στη δεύτερη η μητέρα ήταν μόνη της και θέλω να πω κάτι που είπε στον Μιχάλη ότι «θέλω να σε αγαπάω όχι γιατί είσαι παιδί μου, αλλά γιατί είσαι αξιόλογος άνθρωπος». Αυτή η μητέρα είχε κακοποιηθεί από τον πατέρα της, σαν παιδί. Ο Μιχάλης λοιπόν τον τελευταίο μήνα, χτυπάει πολύ την αδερφή του και η μητέρα φοβάται μήπως υπάρχει κάτι γονιδιακό εκεί, όσον αφορά τον πατέρα της.
 
Φ.Λ.: Έχετε δίκιο, τι ακριβώς θα ήταν μια εργασία σε σχέση με αυτό που λέει αυτή η μητέρα; Προσπαθεί να θέσει μία διατύπωση, μία εφικτή ταύτιση, σχετικά με αυτό που παράγει ο γιός της. Η εξήγηση θα μπορούσε να είναι μήπως είναι γενετικό. Και θα το έχουμε αυτό όλο και περισσότερο από τους ανθρώπους. Από τη μια μεριά πρέπει να το δεχτούμε γιατί είναι μια μετάθεση του άγχους της μητέρας αλλά παράλληλα  πρέπει να μπορέσουμε λίγο να χαλαρώσουμε αυτήν την ταύτιση, μέσα στην οποία θέτει η μητέρα το γιό της, δηλαδή, δεν είναι παρά μόνο γενετικό.
 
Στ. Στ: Πάντως δεν είναι επιθετικό παιδί, ούτε στο σχολείο.
 
Φ.Λ.: Χτυπά την αδελφή του.
 
Στ.Στ.: Την αδερφή που πριν δεν την χτυπούσε. Ίσως κάνει όπως κάνουν τα αδέρφια. Δηλαδή πριν ήταν τελείως ακίνητος
 
Φ.Λ.: Όμως υπάρχει κάτι. Αυτό είναι κάτι που δεν σας το είπε ανοιχτά. Είναι κρίμα, γιατί υπάρχει κάτι όπως λέτε εδώ κατά τη διάρκεια της τελευταίας συνεδρίας, μιλάει για ένα παιδάκι που τον χτύπησε στο πάρκο
 
Στ. Στ.: Κι εκείνος δεν αντέδρασε.
 
Φ.Λ.: Όμως μιλάει για αυτό κι όχι μόνο μιλάει αλλά λέει ότι ο άλλος τον χτύπησε επειδή δεν ήξερε να διαβάζει, δεν ήξερε τα γράμματα. Λέει, επίσης, ότι ο πατέρας του τον μαλώνει γιατί δεν ξέρει να διαβάζει. Αυτό όμως που μου άρεσε, που μου φάνηκε ενδιαφέρον είναι αυτό που λέτε ότι εκείνη τη στιγμή, καθώς απευθύνεται σε εσάς, τοποθετεί, έτσι, βάζει εκεί τον πονοκέφαλό του, όταν πρέπει να γράψει ένα κείμενο, όταν παίζει με τα lego λέει ότι τότε τον πονά το κεφάλι του. Πράγμα που μας οδηγεί να πούμε ότι κατά κάποιον τρόπο, έχει δίκιο που ανησυχεί, διότι προκειμένου να αντιμετωπίσει την αδερφή του, αυτός ο Γιώργος που είναι καλός κι ευγενής, που της πρόσφερε το κρεβάτι του, τώρα αλλάζει. Και η θέση που μπήκε η αδερφή του, αφού ασχολήθηκαν τόσο πολύ μαζί της, που ήταν άρρωστη, κάποια μέρα σίγουρα θα είναι θυμωμένος, θα τα βάλει με την αδερφή του. Η μητέρα το έχει πιάσει αυτό. Δεν είναι γενετικό, αλλά συγκροτεί το περιβάλλον το οικογενειακό.
 

 

ΣΧΕΤΙΚΉ ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΊΑ (TAGS)
ψυχανάλυση 1 εποπτεία 1 παιδιά 1