08/09/2020

Τεύχος 1

shibboleth

 

Ruf's, das Schibboleth, hinaus
in die Fremde der Heimat:
Februar. No pasarán.

Φώναξέ το, το Schibboleth, δυνατά
Μέσα στην ξενιτιά της πατρίδας:
Φεβρουάριος. Δεν θα περάσουν.

Paul Celan, Schibboleth
από τη Συλλογή Schwelle zu Schwelle Από κατώφλι σε κατώφλι (1955)

Για τον ποιητή, Schibboleth[1] είναι το σύνθημα, η λέξη, ο κώδικας που μεταφέρει η φωνή σε μια ξένη πατρίδα. Ο ποιητής υποφέρει καθώς δεν ταυτίζεται με τη σημαία μπροστά στην οποία τον σύρουν. Και αναζητάει τη φωνή που θα του δώσει ταυτότητα. Από «τη δίδυμη αυγή» των εξεγερμένων της Βιέννης και της Μαδρίτης, ταξιδεύει στο τέλος του ποιήματος μέχρι τις φωνές των σκοτωμένων που χάθηκαν στη μακρινή Εστρεμαδούρα.

Το shibboleth προσφέρει στον Celan το πολιτικό πεδίο όπου θα κινηθεί ποιητικά. Στις σύγχρονες ευρωπαϊκές γλώσσες η λέξη έφτασε να σημαίνει το σημάδι που δύσκολα σβήνεται. Συνιστά διακριτικό γνώρισμα, χαρακτηριστικό μιας κοινότητας θεσπίζοντας παράλληλα και επιβεβαιώνοντας τα όριά της. Το σημασιακό της πεδίο έχει διευρυνθεί ώστε να μην αποτελεί αποκλειστικά μια διάκριση δια της βίας όπως γίνεται στη Βίβλο. Πράγματι, ανατρέχοντας στο Βιβλίο των Κριτών της Παλαιάς Διαθήκης διαβάζουμε για την καταγωγή του shibboleth. Οι Γαλααδίτες που είχαν νικήσει τους Εφραϊμίτες έπιασαν τα περάσματα του Ιορδάνη για να μην μπορούν οι τελευταίοι να γυρίσουν πίσω. Κάθε φορά που ένας από τους καταδιωγμένους Εφραϊμίτες ζητούσε να περάσει, οι Γαλααδίτες τον ρωτούσαν: «Μήπως είσαι Εφραϊμίτης;» Και αν εκείνος απαντούσε «όχι», τον έβαζαν να προφέρει τη λέξη shibboleth (αποδοθέν στα ελληνικά και ως σχιββωλέθ). Οι Εφραϊμίτες αδυνατούσαν να προφέρουν ως οπίσθιο γλωσσοφατνιακό τον φθόγγο sh με αποτέλεσμα να προκύπτει η λέξη sibboléth (σιββωλέθ). Τότε τον έπιαναν και τον σκότωναν. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, στα περάσματα του Ιορδάνη, σκοτώθηκαν τότε σαράντα δύο χιλιάδες Εφραϊμίτες.

Ο Φρόυντ δεν περιμένει τον ψυχαναλυτή στην κοίτη του Ιορδάνη αλλά στις όχθες του ονείρου. Το φροϋδικό schibboleth που θα διακρίνει τους αληθινούς ψυχαναλυτές από εκείνους που εμφανίζονται ως τέτοιοι είναι η προσχώρηση στη δική του θεωρία του ονείρου. Εκεί ο Φρόυντ είναι αμετακίνητος. Εξετάζοντας λοιπόν εκ νέου τη θεωρία του ονείρου το 1932 καλεί τον ψυχαναλυτή να την εφαρμόσει ώστε να κατανοήσει αυτό που είναι το ασυνείδητο. Το όνειρο εργάζεται για την εκπλήρωση μιας επιθυμίας. Ικανοποιεί και προστατεύει τον ύπνο. Αποτελεί ωστόσο το προνομιακό πεδίο όπου αναδεικνύεται το ενορμητικό θεμέλιο της επιθυμίας που ενδέχεται να οδηγήσει σε αποτυχία της λειτουργίας του. Έτσι ο Φρόυντ το 1932 δεν διστάζει να συνδέσει την επιθυμία με το τραύμα και το άγχος.

Η αφύπνιση επισημαίνει την εμφάνιση του λακανικού πραγματικού. Αυτός είναι ο προσανατολισμός της λακανικής κλινικής. Η λακανική κλινική αναζητάει το τραύμα που προκύπτει από τη σωματική επίπτωση της γλώσσας. Πρόκειται για το shibbolethτου λακανικού προσανατολισμού. Ας μη διστάσουμε να εμπνευστούμε από τον ποιητή που με στήριγμα το γεγονός ότι το φώνημα σημαδεύει με τρόπο ανεξίτηλο και διακριτό το σώμα όπως αναφέρεται στο συγκεκριμένο χωρίο της Βίβλου, μας συγκινεί αναδεικνύοντας τη δύναμη της φωνής. Η ένταση του ποιήματος και η συγκίνηση που μας προκαλεί έχει να κάνει με την ενορμητική επένδυση σε αυτό το πλέον προσφιλές ανοίκειο που διακινεί η φωνή.

Νασία Λινάρδου

 


 

[1] Αυτή είναι η ορθογραφία της λέξης σε γερμανικά κείμενα και την διατηρώ ως τέτοια.

ΑΡΘΡΑ

 

Ο Άλλος χωρίς Άλλον   121

Jacques-Alain Miller

Ο ΑΛΛΟΣ ΧΩΡΙΣ ΑΛΛΟΝ

Μετάφραση: Νασία Λινάρδου-Μπλανσέ

«Ο Άλλος χωρίς Άλλον» είναι ο τίτλος μου. Αυτός ο τίτλος είναι μια αινιγματική σύντμηση μιας φράσης, μιας πρότασης που είπε ο Λακάν και που την πλήρη διατύπωσή της ορισμένοι από σας γνωρίζουν: «Δεν υπάρχει Άλλος του Άλλου». Ο Λακάν πρόφερε αυτή τη διατύπωση μια μέρα του έτους 1959, στις 8 Απριλίου, στη διάρκεια του Σεμιναρίου του με τίτλο Η επιθυμία και η ερμηνεία της. Την είπε καθώς σχολίαζε το γραπτό λογικό τύπο S(A)/ (σημαίνον του διαγραμμένου μεγάλου Άλλου) και η φράση που είχε προηγηθεί ήταν ό,τι έπρεπε για να τραβήξει την προσοχή των ακροατών του Σεμιναρίου του. «Είναι, αν μου επιτρέπετε, το μεγάλο μυστικό της ψυχανάλυσης», έλεγε ο Λακάν.

 

Εποπτεία πάνω σε κλινικό περιστατικό της Στέλλας Στελετάρη   106

Philippe Lacadée

Το υποκείμενο των μαθησιακών δυσκολιών:

ένα κλινικό περιστατικό

Τον Μιχάλη τον γνώρισα στο κέντρο που εργάζομαι. Έχουμε κάνει 8 συνεδρίες. Πρόκειται για ένα παιδί 7,5 χρονών, ο οποίος φοιτά στην Β’ δημοτικού. Το αίτημα των γονιών του ήταν μαθησιακός έλεγχος, καθώς εμφάνιζε δυσκολίες στην ορθογραφία, στην επίλυση προβλημάτων στα μαθηματικά, στην κατανόηση σύνθετων εντολών στις σχολικές ασκήσεις κι έκανε κάποιες αντικαταστάσεις γραμμάτων.

Μήπως το φροϋδικό ασυνείδητο ονειρεύεται μόνο το σεξ;   173

Réginald Blanchet

Μήπως το φροϋδικό ασυνείδητο ονειρεύεται μόνο το σεξ;

Η άρθρωση των φροϊδικών θέσεων για το όνειρο ως μόρφωμα του ασυνειδήτου εκδιπλώνεται με δύο όψεις: την όψη του νοήματος και την ενορμητική όψη. Αυτές οι δύο διαστάσεις του ονείρου–σημασιολογική και οικονομική- αρθρώνονται με επίκεντρο την επιθυμία, σύμφωνα με τη φροϊδική θέση ότι «το όνειρο είναι η εκπλήρωση μιας επιθυμίας». Για την ακρίβεια, είναι «η μεταμφιεσμένη εκπλήρωση μιας απωθημένης επιθυμίας».

 

 

Εύκολος στόχος ή μάντισσα;   195

Θεόδωρος Βαλαμουτόπουλος

Εύκολος στόχος ή μάντισσα;[1]

 

Παρατηρήσεις για το βλέμμα την εποχή του κορωνοϊού

 
 
 
«Το σημείο της επιθυμίας και το σημείο του άγχους συμπίπτουν εδώ», στο οπτικό πεδίο, σύμφωνα με τον Λακάν[2] Πώς εφαρμόζεται αυτό σε έναν κόσμο ξαφνικά άδειο από ομοίους, όπου τόποι που ήταν κάποτε γεμάτοι με το αντικείμενο βλέμμα βρίσκονται ξαφνικά να είναι άδειοι;
 
 
 
 
 
[1] παρόν κείμενο πρωτοδημοσιεύτηκε στα αγγλικά, κατά τη διάρκεια της καραντίνας για τον κορωνοϊό, στο Lacanian Review Online στις 3 Απριλίου 2020 με τίτλο: “Sitting Ducks or Praying Mantises”, COVID-19/2020 #35. Μεταφράζω στα ελληνικά σαν εύκολο στόχο την αγγλική λαϊκή έκφραση sittingduck. Η μάντισσα, Praying Mantis, είναι ο προσευχόμενος μάντης άλλως το αλογάκι της Παναγιάς.
 
[2] Jacques Lacan, “Anxiety. Book X” , Polity p 242
 

 

Τρέλα και ευθύνη   66

Alfredo Zenoni

 Τρέλα και ευθύνη

 Η κοινή γνώμη, ακόμη και η γνώμη των ειδικών, αποδέχεται με δυσκολία ότι ο δράστης εγκλημάτων που μπορεί να χαρακτηριστούν ως απεχθή, απάνθρωπα ή ειδεχθή μπορεί να θεωρηθεί ότι δεν φέρει ευθύνη, επειδή είναι τρελός. Ακόμη και αν  λάβουμε υπόψη τη λογική, το αίτιο του εγκλήματος δείχνει να μην αντιστοιχεί σε κανένα κατανοητό κίνητρο· εν ολίγοις, όσο πιο «τρελό» είναι ένα έγκλημα, τόσο λιγότερο διατεθειμένοι είμαστε να δεχτούμε την τρέλα του δράστη του. 
 
Ωστόσο, αν η ίδια η τρέλα της πράξης δεν αρκεί για να διαπιστώσουμε την τρέλα του δράστη, άλλοι δείκτες θα επέτρεπαν αυτήν την υπόθεση. Εντούτοις, η βαρύτητα του εγκλήματος μάς αποτρέπει να τη λάβουμε υπόψη μας. 

Συνέντευξη με τον Επαμεινώνδα Θεοδωρίδη για τη δουλειά στο ίδρυμα   78

ΓΡΑΦΟΣΦΑΙΡα

Συνέντευξη με τον Επαμεινώνδα Θεοδωρίδη για τη δουλειά στο ίδρυμα

ΓΡΑΦΟΣΦΑΙΡα: Κύριε Θεοδωρίδη, μπορείτε να μας περιγράψετε το θεσμό στον οποίο εργάζεστε και πώς προσέρχονται εκεί οι νέοι; Επαμεινώνδας Θεοδωρίδης: Πρόκειται για το Τμήμα Ψυχιατρικής Εφήβων και Νέων που ανήκει στο Γενικό Νοσοκομείο Αθηνών Γ. Γεννηματάς, ενώ υπάρχει και ένα Τμήμα Ψυχιατρικής Ενηλίκων. Δεχόμαστε έφηβους και νέους από την ηλικία των 14 έως 23 ετών, μια ηλικιακή περίοδος που ορίζεται στο καταστατικό του τμήματος από τότε που ιδρύθηκε.

Το τμήμα λειτουργεί με εξωτερικά ιατρεία και έχουμε και ένα νοσοκομείο ημέρας.

Στα εξωτερικά ιατρεία έρχονται οι έφηβοι ή νέοι μετά από ραντεβού, δεν δεχόμαστε δηλαδή ασθενείς ως, π.χ., ένα τμήμα επειγόντων. Οι ενδιαφερόμενοι τηλεφωνούν στο τμήμα, τους ζητείται ο λόγος για τον οποίο τηλεφωνούν, δίνουν τα στοιχεία τους και σ’ ένα δεύτερο χρόνο τους δίνεται το ραντεβού μ’ έναν ψυχίατρο ή ψυχολόγο. Στο τμήμα υπάρχουν αυτή τη στιγμή τέσσερις ψυχίατροι και δυο ψυχολόγοι.

Το μυστικό θέατρο της ενόρμησης   63

Jacques-Alain Miller

Το μυστικό θέατρο της ενόρμησης

Σίριαλ κίλερ είναι μια λέξη καινούργια. Χρονολογείται από τα τέλη της δεκαετίας του 70 και είναι αμερικανική καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής αποτέλεσαν γόνιμη γη για τους κατά συρροήν δολοφόνους. Η σχετική βιβλιογραφία είναι τεράστια και ένα νοσηρό ενδιαφέρον είναι εκεί παρόν. Παράλληλα όμως υπάρχει και ένα ενδιαφέρον που αφορά το δημόσιο συμφέρον και έχει να κάνει με μια σειρά από ερωτήματα. Υπάρχουν άραγε χαρακτηριστικά γνωρίσματα για να προσδιορίσουμε την ταυτότητα ενός «άγνωστου ύποπτου»; Σύμφωνα με ποιες ενδείξεις μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι μεμονωμένα εγκλήματα ανήκουν σε μια εν εξελίξει συρροή; Πώς να εντοπίσουμε τον κατά συρροήν δολοφόνο πριν κάνει την πράξη; Μπορούμε να προβλέψουμε αν ένα παιδί θα εξελιχθεί σε κατά συρροήν δολοφόνο; Πρόκειται για ορισμένες ερωτήσεις που η επιστημονική έρευνα οδηγήθηκε να θέσει κατά την τελευταία δεκαπενταετία. Οι ειδικοί που προσπαθούν να απαντήσουν είναι αστυνομικοί και ψυ. Πιο πρόσφατα ζητήθηκε η συνδρομή της βιοχημείας, των νευροεπιστημών καθώς και της μαγνητικής τομογραφίας του εγκεφάλου.

 

  

 

Ο Μητροπολίτης που δεν έγινε-Ένα όνειρο ευνουχισμού   68

Γιάννης Γραμματόπουλος

Ο Μητροπολίτης που δεν έγινε

Ένα όνειρο ευνουχισμού

Ιδού το κείμενο του ονείρου: «Βρίσκομαι στη μητρόπολη του Διδυμοτείχου, με ξύλινα πολυτελή στασίδια, χρυσά διακοσμητικά αντικείμενα τριγύρω και αναμμένους πολυελαίους Ο μητροπολίτης έχει πεθάνει και τελείται η κηδεία του, όμως μόνο κατ’ όνομα. Η τελετή που λαμβάνει όντως χώρα μπροστά στα μάτια μου και στην οποία συμμετέχω είναι η ανάρρηση του νέου μητροπολίτη.

 

  

Η ποιητική της ερμηνείας   139

Χάρις Κοντού

Η ποιητική της ερμηνείας

Ο Ζακ Λακάν στο 3ο μέρος του γραπτού του Λειτουργία και Πεδίο της Ομιλίας και της Γλώσσας στην Ψυχανάλυση (1953) που τιτλοφορείται «Οι αντηχήσεις της ερμηνείας και ο χρόνος του υποκειμένου στην ψυχαναλυτική τεχνική» κάνει αναφορά στο ποίημα του T.Σ. Έλιοτ «Η Έρημη Χώρα». Η αναφορά γίνεται τόσο στην αρχή αυτού του 3ου μέρους, όπου χρησιμοποιεί το ίδιο μότο με το μότο της «Έρημης χώρας», όσο και στο τέλος όπου κάνει χρήση του τελευταίου μέρους του ποιήματος. Ο Λακάν εμπνέεται από το ποίημα και κάνει την χρήση που τον ενδιαφέρει.